Moduł 10
~30 minEko-lęk i dobrostan
Cele nauki
- Zrozumieć, czym jest eko-lęk, i rozpoznawać jego objawy
- Wypracować strategie odporności emocjonalnej wobec obaw klimatycznych
- Przekuwać troskę o środowisko w pozytywne, konstruktywne działanie
- Wspierać innych doświadczających eko-lęku
Eko-lęk i odporność emocjonalna
Jeśli kiedykolwiek poczułeś/poczułaś ścisk w żołądku po przeczytaniu raportu klimatycznego, poczucie bezradności oglądając nagrania pożarów czy powodzi, lub poczucie winy, że nie robisz wystarczająco dużo dla środowiska - nie jesteś sam/sama. Te uczucia mają swoją nazwę: eko-lęk, i doświadcza ich rosnąca część światowej populacji.
Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne po raz pierwszy użyło terminu eko-lęk w 2017 roku na określenie chronicznego lęku przed zagładą środowiskową. Co istotne, eko-lęk nie jest chorobą psychiczną. To racjonalna reakcja emocjonalna na realne i naukowo udokumentowane zagrożenie. Zmiany klimatyczne, utrata bioróżnorodności i degradacja środowiska naprawdę mają miejsce, a odczuwanie niepokoju z ich powodu jest zrozumiałą reakcją - nie oznaką słabości czy irracjonalności.
Jednak sposób, w jaki doświadczamy eko-lęku i jak nim zarządzamy, ma ogromne znaczenie. Niezarządzany może prowadzić do paraliżu, rozpaczy, wypalenia i wycofania się z działań, które mogą coś zmienić. Zarządzany konstruktywnie może stać się silnym motywatorem do sensownego zaangażowania, pogłębionych relacji i celowego działania.
Różne pokolenia doświadczają eko-lęku w różny sposób. Młodzi ludzie, którzy będą żyć z konsekwencjami dzisiejszych decyzji dłużej, zgłaszają szczególnie wysoki poziom klimatycznego cierpienia. Ale eko-lęk jest coraz powszechniejszy wśród dorosłych w każdym wieku, zwłaszcza tych, którzy mają dzieci, i tych, którzy już są świadkami zmian środowiskowych w swoich społecznościach.
W tym module zbadasz naukę stojącą za eko-lękiem, poznasz oparte na dowodach strategie radzenia sobie, odkryjesz, jak kierować troskę o środowisko w konstruktywne działanie, i znajdziesz zasoby wsparcia, gdy uczucia stają się przytłaczające.
Psychologia eko-lęku
Badania nad eko-lękiem rozwinęły się gwałtownie w ostatnich latach, dostarczając ważnych spostrzeżeń na temat wpływu zagrożeń środowiskowych na zdrowie psychiczne i dobrostan.
Przełomowe badanie Hickman i wsp., opublikowane w The Lancet Planetary Health w 2021 roku, ankietowało 10 000 młodych ludzi w wieku od 16 do 25 lat w dziesięciu krajach. Wyniki były uderzające: 75 procent powiedziało, że uważa przyszłość za przerażającą, 56 procent powiedziało, że uważa, iż ludzkość jest skazana na zagładę, a 39 procent powiedziało, że ich uczucia dotyczące zmian klimatycznych negatywnie wpływają na codzienne funkcjonowanie. Co kluczowe, badanie wykazało, że cierpienie było silnie związane z postrzeganą biernością rządów, co sugeruje, że poczucie porzucenia przez tych, którzy mają moc działania, potęguje emocjonalne cierpienie.
Pojęcie solastalgii, ukute przez australijskiego filozofa Glenna Albrechta, opisuje cierpienie wywołane zmianami środowiskowymi w miejscu zamieszkania. W przeciwieństwie do nostalgii - tęsknoty za miejscem, które opuściliśmy - solastalgia to ból obserwowania degradacji lub niszczenia miejsca, w którym nadal żyjemy. Doświadczają jej szczególnie ostro społeczności dotknięte suszą, wylesianiem, górnictwem czy erozją wybrzeży.
Żałoba ekologiczna, kolejne pokrewne pojęcie, opisuje żałobę, którą przeżywamy w odpowiedzi na straty środowiskowe: wymieranie gatunków, niszczenie krajobrazów, zanikanie znajomych pór roku i naturalnych wzorów. Te straty są realne i zasługują na uznanie, choć często są niewidoczne lub bagatelizowane w kulturze głównego nurtu.
Z perspektywy neurologicznej chroniczna troska o środowisko aktywuje te same systemy reakcji na stres, co inne zagrożenia: ciało migdałowate uruchamia się, uwalniane są kortyzol i adrenalina, a ciało wchodzi w stan podwyższonej czujności. Gdy ta aktywacja staje się chroniczna bez rozwiązania, może przyczyniać się do lęku, depresji, zaburzeń snu i trudności z koncentracją. Zrozumienie tego wymiaru fizjologicznego pomaga wyjaśnić, dlaczego eko-lęk jest tak fizycznie odczuwalny i dlaczego nie można go po prostu racjonalnie odrzucić.
Gdy eko-lęk staje się siłą napędową dobra
Nie każdy eko-lęk jest szkodliwy. Badania coraz częściej rozróżniają „funkcjonalny” eko-lęk, który motywuje do działania, i „dysfunkcjonalny” eko-lęk, który prowadzi do paraliżu i rozpaczy.
Badania Ojali i wsp. (2023) i innych pokazują, że osoby doświadczające umiarkowanego poziomu eko-lęku i angażujące się w sensowne działania klimatyczne - czy to osobiste, społecznościowe, czy polityczne - zgłaszają znacząco wyższy poziom dobrostanu niż ci, którzy tłumią lub unikają swoich uczuć. Głównym mechanizmem jest to, co psychologowie nazywają pętlą sprzężenia zwrotnego działanie-lęk: podejmowanie sensownych działań zmniejsza poczucie bezradności, co z kolei redukuje paraliżujące aspekty lęku, co sprawia, że dalsze działanie staje się bardziej prawdopodobne.
działanie nie musi być dramatyczne ani zmieniające świat. Dołączenie do ogrodu społecznościowego, napisanie listu do lokalnego przedstawiciela, nauczenie sąsiada kompostowania czy po prostu rozmowa o zmianach klimatycznych ze znajomymi - wszystko to może dostarczyć poczucia sprawczości i połączenia, które przekształca paraliżujący niepokój w celowe zaangażowanie. Celem nie jest wyeliminowanie troski, ale skierowanie jej w coś konstruktywnego.
Zdrowe strategie radzenia sobie z eko-lękiem
Skuteczne zarządzanie eko-lękiem wymaga połączenia strategii, które odnoszą się zarówno do doświadczenia emocjonalnego, jak i do zewnętrznych okoliczności, które je wywołują.
Uznaj i nazwij swoje emocje. Samo rozpoznanie i nazwanie tego, co czujesz - czy to strach, żalu, gniew, poczucie winy czy bezradności - zmniejsza siłę tych emocji. Koło emocji klimatycznych, zaadaptowane z prac psychologa Roberta Plutchika, identyfikuje szereg uczuć, których ludzie powszechnie doświadczają w odpowiedzi na kwestie środowiskowe, i może pomóc dokładniej wyrazić Twoje doświadczenie.
Łącz się z naturą. Ekoterapia - praktyka spędzania świadomego czasu w naturalnym środowisku dla korzyści zdrowia psychicznego - jest poparta rosnącą liczbą badań. Regularny kontakt z terenami zielonymi obniża poziom kortyzolu, ciśnienie krwi i poprawia nastrój. łączenie się ze światem przyrody może także przypominać nam o tym, co staramy się chronić, i rozbudzić motywację i nadzieję.
Znajdź społeczność. Eko-lęk kwitnie w izolacji, a maleje w połączeniu. Dzielenie się uczuciami z innymi, którzy rozumieją - osobiście lub online - zmniejsza poczucie samotności ze swoim niepokojem. Społecznościowe grupy działań środowiskowych zapewniają zarówno wsparcie społeczne, jak i kanał dla sensownego zaangażowania.
Podejmuj sensowne działania, ale wyznaczaj granice. Wybierz jeden lub dwa obszary, w których możesz dokonać realnej różnicy, i skoncentruj tam swoją energię. Próba zajmowania się każdym problemem środowiskowym jednocześnie prowadzi do wypalenia. Ważne jest też rozpoznanie, co jest w Twojej kontroli, a co nie. Możesz zmienić własne zachowanie, wpływać na swoją społeczność i działać na rzecz zmian politycznych, ale nie możesz samodzielnie rozwiązać kryzysu klimatycznego - a oczekiwanie tego od siebie to recepta na rozpacz.
Zarządzaj swoją dietą medialną. Ciągła ekspozycja na alarmujące wiadomości środowiskowe, zwłaszcza przez algorytmy mediów społecznościowych, które wzmacniają treści wywołujące lęk, może być przytłaczająca. Wyznacz granice konsumpcji wiadomości: wybieraj określone pory na sprawdzanie wiadomości środowiskowych, śledź media skoncentrowane na rozwiązaniach obok tych alarmujących i rób regularne przerwy od ekranów.
Szukaj profesjonalnego wsparcia, gdy to potrzebne. Jeśli eko-lęk znacząco wpływa na Twoje codzienne życie, relacje, sen czy zdolność do funkcjonowania, rozważ rozmowę z profesjonalistą od zdrowia psychicznego. Terapeuci świadomi klimatycznie rozumieją specyficzną dynamikę cierpienia środowiskowego i mogą pomóc opracować spersonalizowane strategie radzenia sobie.
75%
Młodych ludzi na świecie, którzy twierdzą, że przyszłość jest przerażająca
Hickman et al., The Lancet, 2021
67%
Europejskich dorosłych, którzy zgłaszają odczuwanie lęku związanego ze zmianami klimatu
European Investment Bank, 2023
3x
Większe prawdopodobieństwo zgłaszania dobrostanu przy zaangażowaniu w działania klimatyczne
Ojala et al., 2023
Climate Cafés: przestrzenie do dzielenia się uczuciami klimatycznymi
United Kingdom & EuropeClimate Cafés (Kawiarnie Klimatyczne) to nieformalne, moderowane spotkania, na których ludzie gromadzą się, by dzielić się uczuciami na temat zmian klimatycznych i degradacji środowiska. Zainspirowane modelem Death Café, gdzie ludzie dyskutują o śmiertelności przy herbacie i ciastku, Climate Cafés zostały opracowane przez Climate Psychology Alliance w Wielkiej Brytanii i od tego czasu rozprzestrzeniły się na ponad 30 krajów.
Format jest celowo prosty. Mała grupa zbiera się w komfortowej przestrzeni, często w centrum społecznościowym, bibliotece lub czyimś salonie. Przeszkolony moderator otwiera sesję krótkim wprowadzeniem i kilkoma prostymi zasadami: słuchaj bez osądzania, mów bez doradzania i szanuj różnorodność emocji w pokoju. Nie ma agendy, nie ma eksperckiej prezentacji i nie ma oczekiwania znalezienia rozwiązań. Celem jest po prostu bycie wysłuchanym i słuchanie innych.
To, co pojawia się w tych przestrzeniach, jest często głębokie. Uczestnicy odkrywają, że nie są sami w swoich uczuciach żalu, strachu, frustracji czy winy. Prosty akt wypowiedzenia swoich emocji klimatycznych na głos i bycia zauważonym przez innych może być głęboko terapeutyczny. Wielu uczestników zgłasza, że po udziałe w Climate Café czują się lżej, bardziej połączeni i bardziej zdolni do angażowania się w kwestie środowiskowe zamiast ich unikać.
Climate Cafés są terapeutyczne, nie będąc terapią. Są prowadzone przez rówieśników, bezpłatne i otwarte dla każdego. Nie wymagają wiedzy z zakresu psychologii ani nauk o środowisku. Model jest celowo dostępny i powtarzalny: wystarczy przestrzeń, moderator, który przeczytał podstawowe wskazówki, poczęstunek i gotowość bycia obecnym z czymkolwiek, co się pojawi.
Climate Psychology Alliance udostępnia bezpłatne zasoby i szkolenia dla każdego, kto chce zorganizować Climate Café, a ruch nadal rośnie, ponieważ coraz więcej osób dostrzega potrzebę przestrzeni, w których emocje środowiskowe są mile widziane, a nie odrzucane.
6 wskazówek na temat radzenia sobie z eko-lękiem i budowania odporności
- 1
Nazwij swoje uczucia. Zamiast mówić „źle się czuję z powodu środowiska”, postaraj się być konkretny: „Czuję żal z powodu wymierania gatunków”, „Czuję gniew z powodu bezczynnoości korporacji” lub „Czuję bezradność wobec rosnących temperatur”. Precyzja zmniejsza przytłoczenie.
- 2
Ogranicz bezsensowne scrollowanie. Wyznacz konkretny czas i czas trwania na czytanie wiadomości środowiskowych, wybieraj jakościowe źródła zamiast kanałów mediów społecznościowych i równoważ alarmujące treści dziennikarstwem skoncentrowanym na rozwiązaniach i pozytywnymi historiami.
- 3
Podejmij jedną sensowną akcję w tym tygodniu. Nie ma znaczenia jak małą: napisz do lokalnego polityka, dołącz do społecznościowego sprzątania, posadź drzewo lub porozmawiaj o zrównoważonym rozwoju ze znajomym. Działanie jest antidotum na bezradność.
- 4
Spędzaj czas na łonie natury regularnie. Nawet 20 minut w parku, ogrodzie czy lesie przynosi wymierne korzyści dla stresu i nastroju. Zwróć uwagę na to, co widzisz, słyszysz i czujesz. Pozwól naturze przypomnieć Ci, o co walczysz.
- 5
Znajdź swoich ludzi. Nawiąż kontakt z innymi, którzy podzielają Twoje obawy - poprzez lokalną grupę środowiskową, społeczność online, Climate Café czy po prostu szczere rozmowy z przyjaciółmi i rodziną. Dzielona troska jest bardziej znośna niż samotny niepokój.
- 6
Bądź dla siebie współczujący. Nie możesz rozwiązać każdego problemu środowiskowego, a poczucie winy z powodu niedoskonałych wyborów jest kontrproduktywne. Skup się na postępie, a nie na perfekcji, i pamiętaj, że troska o środowisko jest sama w sobie oznaką moralnej siły.